Quai bị là bệnh lây truyền cấp tính RNA paramyxovirus, gây nên sưng đau tuyến nước bọt dưới hàm. Bệnh lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp với các hạt lây nhiễm ở trong nước bọt hoặc thậm chí có thể trong nước tiểu. Thời kỳ ủ bệnh kéo dài 2-3 tuần; chẩn đoán dựa vào lâm sàng. Ở nam giới trước lứa tuổi dậy thì, các triệu chứng nhìn chung được khu trú tại tuyến nước bọt bị nhiễm. Ở nam giới dậy thì và sau dậy thì, viêm tinh hoàn do quai bị là biến chứng thường gặp nhất, với mức 5-37%; trong đó, 16-65% ở hai bên. Điều này chứng tỏ không phải ai bị quai bị cũng bị viêm tinh hoàn hoặc ngược lại, viêm tinh hoàn có thể không phải do quai bị. Ngoài việc quan trọng là được chẩn đoán loại trừ nguyên nhân đau do xoắn tinh hoàn hoặc xác định các nguyên nhân khác (ví dụ nguyên nhân do vi khuẩn),… người bệnh còn băn khoăn về tiên lượng hậu quả vô sinh có thể gặp. Vi rút quai bị gây tổn thương tổ chức tinh hoàn bằng cách tấn công trực tiếp, gây phù nhu mô, xung huyết các ống sinh tinh và thâm nhập các tế bào lympho xung quanh mạch máu. Nếu không được kiểm tra, các ống sinh tinh bị hoại tử do áp lực chèn ép và sau đó là quá trình xơ hóa. Vào thời điểm này, quá trình sinh tinh trùng dừng lại và các ống sinh tinh tràn ngập các tế bào chết, chất hoại tử và một số đại thực bào. Tuy nhiên, vô sinh sau viêm tinh hoàn do quai bị không thường gặp, tức là không phải cứ viêm tinh hoàn do quai bị là bị vô sinh. Những trường hợp đã được báo cáo có liên quan đến những bệnh nhân bị viêm tinh hoàn 2 bên nặng và ở những bệnh nhân này, teo tinh hoàn xuất hiện vài tháng tới 1 năm sau viêm nhiễm. Vì vậy, các bạn nam giới khi có viêm tinh hoàn do quai bị cần bình tĩnh và đi khám tư vấn bác sĩ; không nên lo sợ quá làm chán ăn mệt mỏi, ảnh hưởng tới sức khỏe trong khi rất cần phải nâng cao thể trạng.

Điều trị bảo tồn bao gồm nghỉ ngơi trên giường, uống nhiều nước và nâng đỡ bìu. Xét trên quan điểm này thì khi người bệnh đang trong giai đoạn cấp tính, tinh hoàn đang viêm đau thì nên nghỉ ngơi, bồi bổ sức khỏe, nâng cao thể trạng chứ không nên quan tâm ngay tới sức khỏe sinh sản và làm xét nghiệm tinh dịch đồ. Về mặt lịch sử, điều trị phẫu thuật có thể được áp dụng trong một số trường hợp nhưng rất ít khi sử dụng và nếu có thì rất cân nhắc. Về điều trị nội khoa, thuốc thường dùng là kháng sinh phổ rộng, đặc biệt ở những bệnh nhân mà nguyên nhân vi khuẩn không được loại trừ. Thuốc kháng viêm giảm đau không steroid có thể được sử dụng hỗ trợ. Các steroid, nội tiết tố,... cũng đã được dùng để giảm đau và phù nề bìu.

Cho đến nay, phòng bệnh vẫn là chính sách tốt nhất với bệnh này. Nếu bạn chưa tiêm phòng thì cần tiêm phòng liều vaccin ngừa bệnh quai bị để vơi bớt nỗi lo.

TS.BS. Nguyễn Quang - Trung tâm Nam học, BV Việt Đức

bacsigiadinh.org